Nowa możliwość uzyskiwania odszkodowania za „słupy” energetyczne – wyrok TK

Do dnia 2 marca 2026 r. można żądać wznowienia postępowań w sprawach, w których orzeczono zasiedzenie służebności gruntowej „o treści odpowiadającej służebności przesyłu”.

Problem „słupów” na działkach stawianych w okresie PRL – zarzut zasiedzenia

W okresie powojennym przedsiębiorstwa przesyłowe, a więc energetyczne, gazowe, wodociągowe,  czy telekomunikacyjne, instalując swoje urządzenia na cudzych gruntach, często nie dbały o to, aby uzyskać formalne uprawnienie do tej ingerencji w czyjąś własność w drodze porozumienia z właścicielem albo w drodze wywłaszczenia.

Instalacje te w sposób oczywisty ograniczały uprawnienia właścicieli gruntów na których zostały zamontowane. Kiedy więc właściciele ci zaczęli upominać się o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z ich gruntów, przedsiębiorstwa przesyłowe broniły się zarzutem zasiedzenia, albo same wprost występowały o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie prawa do utrzymywania swoich instalacji.

Zasiedzenie „służebności przesyłu” – praktyka Sądu Najwyższego

W związku ze wzrastającą ilością takich spraw powstał poważny problem prawny, gdyż obowiązujący kodeks cywilny nie przewidywał możliwości zasiedzenia prawa służebności przesyłu. Wprowadziła ją dopiero nowelizacja kodeksu cywilnego w art. 305¹ – 305⁴, która weszła w życie w dniu 3 marca 2008 r. Przepisy te, rzecz jasna nie mogą działać wstecz. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wypracowano jednak koncepcję prawną, która umożliwiała takie wcześniejsze zasiedzenia. Uznano, że dopuszczalne jest w drodze analogii nie tyle zasiedzenie służebności przesyłu wprost, ile zasiedzenie „służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu”.

Podsumowaniem tej praktyki jest uchwała z dnia 22 maja 2013 r. III CZP 18/13 o następującej treści:

1. Przed wejściem w życie  305¹–305⁴k.c. było dopuszczalne nabycie w drodze zasiedzenia na rzecz przedsiębiorcy służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

2. Okres występowania na nieruchomości stanuas faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305¹–30z5⁴k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie odszkodowania za „słupy”

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16 orzekł, że linia orzecznicza uznająca możliwość zasiedzenia służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu” jest praktyką sprzeczną z Konstytucją, gdyż nie mając wyraźnej podstawy ustawowej, godzi w konstytucyjne prawo do ochrony własności.

Wyrok Trybunału daje podstawę do wystąpienia, zgodnie z art. 401¹ w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,  ze skargą o wznowienie postępowania w sprawach, w których stwierdzone zostało nabycie na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego przez zasiedzenie służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu”.

Niestety, istnieje wątpliwość, czy do orzeczeń stwierdzających zasiedzenie służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu sądy w praktyce nie będą w niektórych przypadkach uznawać, że doszło do zasiedzenia służebności przesyłu (wydaje się, że różnica jest tylko w nazwie, ale w praktyce może mieć duże znaczenie prawne).

Wznowienie spraw o „zasiedzenie przesyłu” i żądanie odszkodowania – jaki termin?

Obowiązują dwa ważne ograniczenia czasowe odnośnie do wniesienia  skargi o wznowienie postępowania.

1. Termin do wystąpienia ze skargą jest krótki i wynosi trzy miesiące od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (art. 407 § 2 k.p.c.) . W „normalnym” porządku rzeczy, wejściem w życie orzeczenia Trybunału jest data jego publikacji w Dzienniku Ustaw, chyba że Trybunał odroczy datę tego wejścia w życie. Ponieważ obecnie publikowanie orzeczeń Trybunału zostało wstrzymane z powodu, ogólnie mówiąc, kryzysu konstytucyjnego, Trybunał orzekł, że datą wejścia w życie jego orzeczenia, jest data jego ogłoszenia przez Trybunał. Oznacza to, że datą wejścia w życie wyroku P 10/18 jest 2 grudnia 2025 r., czyli, że skargę o wznowienie postępowania bezpiecznie wnieść w terminie do 2 marca 2026 r.
2. Nie można żądać wznowienia po upływie 10 lat od daty uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu”, chyba że strona w takiej sprawie była pozbawiona możliwości działania lub nie była należycie reprezentowana (art. 408 k.p.c.).

Należy też poinformować o możliwym napotkaniu trudności w realizacji przedstawionych wyżej zasad procedowania .Nie sposób bowiem wykluczyć sytuacji, że sąd orzekający decyduje się na zakwestionowanie wyroku Trybunału, ze względu na zastrzeżenia odnośnie do legalności jego składu.

Wynagrodzenie za „słupy” – ile wynosi?

Uzyskanie wznowienia w sprawie o stwierdzeniu nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej „odpowiadającej treścią służebności przesyłu” pozwoli na ubieganie się przez właściciela od przedsiębiorstwa przesyłowego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego gruntu w zakresie służebności za okres sześciu lat.

Jeśli chodzi o wysokość tego wynagrodzenia, to kwestia ta niestety jest wysoko „ocenna”, mimo że wyliczeniem zajmuje się biegły rzeczoznawca. w orzecznictwie podkreśla się, że służebność przesyłu nie pozbawia w zupełności faktycznego władztwa właściciela nad nieruchomością obciążoną.

Z tej przyczyny nie są do końca adekwatne kryteria ustalania wysokości wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości oparte wyłącznie na układzie odpowiednich cen rynkowych właściwych dla najmu lub dzierżawy gruntu, które są właściwe wtedy, gdy wynajmujący lub wydzierżawiający zostają zupełnie pozbawieni fizycznego władztwa nad rzeczą.

Jeżeli zatem, ze względu na sposób posiadania służebności lub też ze względu na sposób posadowienia urządzeń przesyłowych, właściciel mógł i może korzystać ze swojej nieruchomości w mniej lub bardziej ograniczonym zakresie, wynagrodzenie za bezumowne korzystanie może być odpowiednio obniżone, co wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy (tak min. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r. II CSK 504/12 ). W praktyce wysokość odszkodowania wynosi od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych i zależy najbardziej od zajętej powierzchni oraz przeznaczenia samego gruntu.

Warto też wskazać, że w przypadku współwłasności nieruchomości, każdy ze współwłaścicieli musi wystąpić z roszczeniem do sądu (podpisać się), choć oczywiście można to zrobić w ramach jednego pisma procesowego. Wszyscy współwłaściciele mogą być reprezentowani przez jednego adwokata, specjalizującego się w prawie nieruchomości.

Czy gra jest zatem warta świeczki?  To już każdy musi ocenić indywidualnie. Byle decyzja zapadła szybko, żeby nie przegapić terminu.

Michał Górski
adwokat

Zdjęcie: Martin Adams

***

Podział gospodarstwa rolnego między spadkobiercami

Podział gospodarstwa rolnego po zmarłym właścicielu może być skomplikowany, zwłaszcza gdy spadkobiercy nie są zgodni co do jego przyszłości.

Kluczowe znaczenie ma to, czy spadkobiercy potrafią dojść do porozumienia – w takim przypadku sąd zazwyczaj zatwierdza uzgodniony podział. Jeśli jednak brak jest zgody, sąd przyzna gospodarstwo temu, kto je prowadzi lub stale w nim pracuje, kierując się zasadami prawidłowej gospodarki rolnej [Czytaj dalej…]